Ο Άρης των πρωταθλητών και η κλίμακα της αναγνώρισης

Όταν ένας αστρολόγος βλέπει τον Άρη πάνω στον Ωροσκόπο ή λίγο μετά το Μεσουράνημα, σκέφτεται ενέργεια, ανταγωνισμό, σώμα που θέλει να κινηθεί. Οι περισσότεροι το έχουμε δει σε χάρτες αθλητών και το έχουμε πει στους μαθητές μας. Το ερώτημα είναι αν αυτό που «βλέπουμε» αντέχει σε μέτρηση, όταν τα δεδομένα τα συλλέγουν άλλοι και οι επικριτές ψάχνουν κάθε αδυναμία.

Η ιστορία του λεγόμενου φαινομένου του Άρη είναι μια από τις πιο μακριές διαμάχες ανάμεσα σε αστρολογία και επιστήμη. Το 2018 το Correlation αφιέρωσε ένα τεύχος στον Γερμανό καθηγητή Suitbert Ertel (1932–2017), αναδημοσιεύοντας τη μελέτη του που άλλαξε τους όρους αυτής της διαμάχης, μαζί με ένα εισαγωγικό κείμενο του Βρετανού ερευνητή Graham Douglas.

Ποιοι ήταν οι Gauquelin

Ο Γάλλος Michel Gauquelin και η σύζυγός του Françoise εργάστηκαν από τη δεκαετία του 1950 με στατιστικά δεδομένα γεννήσεων. Στη Γαλλία και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες η ώρα γέννησης γράφεται στα ληξιαρχικά βιβλία, και αυτό τους επέτρεψε να συγκεντρώσουν χιλιάδες ακριβείς ώρες για γιατρούς, επιστήμονες, ηθοποιούς, στρατιωτικούς και αθλητές. Το 1955 ο Michel Gauquelin δημοσίευσε τον πρώτο του ισχυρισμό: οι επιφανείς επαγγελματίες γεννιούνται συχνότερα από το αναμενόμενο όταν ορισμένοι πλανήτες μόλις έχουν ανατείλει ή μόλις έχουν περάσει το Μεσουράνημα.

Για να το μετρήσουν, χώρισαν την ημερήσια πορεία κάθε πλανήτη σε 36 τομείς. Οι «τομείς-κλειδιά» ήταν δύο ζώνες: μία γύρω από την ανατολή και λίγο μετά (τομείς 36 έως 3) και μία γύρω από το Μεσουράνημα και λίγο μετά (τομείς 9 έως 12). Αυτές οι οκτώ από τις 36 θέσεις αντιστοιχούν περίπου στον 12ο και τον 9ο οίκο, κοντά στις δύο ισχυρότερες γωνίες. Αν δεν υπάρχει καμία επίδραση, περίπου το 22,2% των ανθρώπων θα γεννηθεί με έναν πλανήτη σε αυτούς τους τομείς. Στους πρωταθλητές ο Άρης εμφανιζόταν εκεί συχνότερα. Αυτό είναι το φαινόμενο του Άρη.

Για την αστρολογία το εύρημα ήταν μισή νίκη. Οι Gauquelin δεν βρήκαν αποτέλεσμα στα ζώδια ή στις όψεις, και ο Michel Gauquelin δεν θεωρούσε τον εαυτό του αστρολόγο. Η έμφαση όμως στις γωνίες και η αντιστοιχία Άρη και αθλητισμού είναι κάτι που κάθε αστρολόγος αναγνωρίζει.

Μια διαμάχη τριών δεκαετιών

Οι σκεπτικιστικές οργανώσεις σε Βέλγιο, Ηνωμένες Πολιτείες, Γαλλία και Ολλανδία προσπάθησαν να διαψεύσουν το εύρημα. Σε ένα από τα πρώτα τεστ, το λεγόμενο τεστ Zelen, συγκρίθηκαν 303 πρωταθλητές με 16.756 μη αθλητές γεννημένους στις ίδιες ημερομηνίες και περιοχές. Στους αθλητές ο Άρης βρισκόταν σε τομέα-κλειδί στο 21,8% των περιπτώσεων, στους υπόλοιπους στο 16,4%, με τη διαίρεση σε 12 τομείς που χρησιμοποιούνταν τότε. Οι επικριτές μετατόπισαν τότε την κριτική στο ίδιο το δείγμα: ίσως ο Gauquelin, γνωρίζοντας τη θέση του Άρη, είχε επιλέξει ποιους θα συμπεριλάβει.

Ο Ertel, καθηγητής ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο του Göttingen με ειδίκευση στην ανάλυση του λόγου, έπεσε πάνω στα βιβλία του Gauquelin σχεδόν τυχαία. Χρειάστηκε, όπως παραδέχθηκε, δέκα χρόνια, από το 1975 ως το 1985, για να πάρει τον ισχυρισμό στα σοβαρά. Όταν άρχισε να δουλεύει, ο Gauquelin του άνοιξε όλο το αρχείο του στο Παρίσι. Ο Ertel πέρασε εκεί τρεις μέρες και νύχτες, μισό περίπου χρόνο χωρίς την παρουσία του Gauquelin, και αντέγραψε και τα αδημοσίευτα δεδομένα.

Η ιδέα της κλίμακας

Η μελέτη, με τίτλο «Ανεβάζοντας τον πήχη για το φαινόμενο του Άρη στους αθλητές», δημοσιεύτηκε το 1988 στο Journal of Scientific Exploration, αφού πρώτα την είχε απορρίψει το περιοδικό των σκεπτικιστών. Η ιδέα της είναι απλή. Αν ο Άρης σχετίζεται πραγματικά με την αθλητική επιτυχία, η συχνότητά του στους τομείς-κλειδιά πρέπει να αυξάνεται βαθμιαία όσο αυξάνεται η επιτυχία. Ο Gauquelin χώριζε τους αθλητές σε δύο ομάδες, «διάσημους» και «λιγότερο διάσημους», με κριτήρια που άλλαζαν από μελέτη σε μελέτη. Ο Ertel ήθελε ένα μέτρο αντικειμενικό, που να μην περνά από τα χέρια κανενός που ξέρει πού βρίσκεται ο Άρης.

Το μέτρο ήταν οι αναφορές. Συγκέντρωσε 4.391 αθλητές, όλους όσους υπήρχαν στα αρχεία, δημοσιευμένους και αδημοσίευτους (1.503 από αυτούς δεν είχαν δημοσιευτεί ποτέ). Έπειτα μέτρησε σε πόσες από 18 αθλητικές εγκυκλοπαίδειες, λεξικά και καταλόγους πρωταθλητών εμφανιζόταν ο καθένας. Οι βοηθοί του έκαναν την καταμέτρηση χωρίς να γνωρίζουν τη θέση του Άρη. Ένας αθλητής που δεν αναφέρεται πουθενά πήρε τη χαμηλότερη βαθμίδα. Όσοι αναφέρονταν σε τέσσερις ή περισσότερες πηγές πήραν την ανώτερη. Έτσι προέκυψαν πέντε βαθμίδες αναγνώρισης.

Ότι το μέτρο είχε νόημα φάνηκε από έναν απλό έλεγχο: από τους αθλητές με έξι ή περισσότερες αναφορές, το 57,1% είχε κερδίσει ολυμπιακό μετάλλιο. Από όσους δεν είχαν καμία αναφορά, μόλις το 2,6%.

Τι βρήκε ο Ertel

Στη χαμηλότερη βαθμίδα, 2.271 αθλητές, ο Άρης βρισκόταν σε τομέα-κλειδί στο 24,4%. Στις επόμενες το ποσοστό ανέβαινε σταθερά: 25,0%, 27,3%, 30,0%, και στην κορυφή, 232 αθλητές, 32,3%. Το αναμενόμενο από τύχη ήταν 22,2%. Η άνοδος ήταν μονότονη, χωρίς καμία βαθμίδα να «σπάει» τη σειρά. Ο στατιστικός έλεγχος τάσης έδωσε p < 0,005, δηλαδή λιγότερο από πέντε στις χίλιες πιθανότητα να εμφανιστεί τέτοια κλιμάκωση από τύχη.

Το δεύτερο εύρημα ήταν πιο άβολο για τους Gauquelin. Στα αδημοσίευτα δεδομένα, στις χαμηλές βαθμίδες, ο Άρης εμφανιζόταν στους τομείς-κλειδιά λιγότερο από ό,τι στα δημοσιευμένα, με διαφορά στατιστικά σημαντική (p = 0,006 και p < 0,005). Σε ένα υποσύνολο 659 αδημοσίευτων αθλητών υπήρχε μάλιστα έλλειμμα στους τομείς-κλειδιά. Ο Ertel κατέληξε ότι σε οριακές περιπτώσεις ο Gauquelin είχε επηρεαστεί από τη γνώση της θέσης του Άρη όταν αποφάσιζε ποιος είναι αρκετά επιφανής. Οι σκεπτικιστές είχαν εν μέρει δίκιο.

Εδώ όμως υπάρχει μια ειρωνεία, που ο Douglas την περιγράφει εύστοχα. Όταν ο Ertel έβαλε πίσω στο σύνολο τους αθλητές που είχαν αφαιρεθεί, το συνολικό ποσοστό έπεσε, αλλά η κλιμάκωση με την αναγνώριση έγινε πιο απότομη. Η μεροληψία του Gauquelin είχε φουσκώσει το επίπεδο και ταυτόχρονα είχε κρύψει το πιο πειστικό στοιχείο. Οι σκεπτικιστές κέρδισαν το επιμέρους σημείο και έχασαν την ουσία. Ο Gauquelin, από την άλλη, είχε υποτιμήσει τα δικά του δεδομένα.

Ο Douglas σημειώνει ότι ο Ertel βρήκε αργότερα την ίδια σχέση και στα δεδομένα που είχαν συλλέξει οι Γάλλοι σκεπτικιστές. Σε μια μελέτη του 1987, για μουσικούς, ζωγράφους και συγγραφείς, είχε δει και περιπτώσεις όπου το φαινόμενο μειωνόταν με την αναγνώριση. Για πλανήτες που δεν ταιριάζουν στο επάγγελμα αυτό ήταν αναμενόμενο. Σε άλλες περιπτώσεις ήταν αινιγματικό, και ο Ertel πρότεινε αργότερα ότι η σχέση μπορεί να είναι καμπύλη και όχι ευθεία.

Τι αλλάζει για τον αστρολόγο

Η μελέτη στηρίζει κάτι που η παράδοση ήξερε: οι πλανήτες κοντά στις γωνίες, και ιδιαίτερα αμέσως μετά τον Ωροσκόπο και το Μεσουράνημα, έχουν βάρος. Η θέση των τομέων-κλειδιών, μέσα στον 12ο και στον 9ο οίκο, δεν συμπίπτει με τους λεγόμενους «ισχυρούς» γωνιακούς οίκους της σύγχρονης πρακτικής. Αξίζει να κοιτάζουμε προσεκτικά τους πλανήτες που μόλις έχουν ανατείλει ή μεσουρανήσει, ακόμη κι αν τυπικά πέφτουν στον «αδύναμο» οίκο.

Ας πούμε ότι ένας νέος κολυμβητής έχει τον Άρη τρεις μοίρες πάνω από τον Ωροσκόπο. Ο Άρης αυτός περιγράφει μια ποιότητα: ανάγκη για δράση και σύγκρουση, ίσως γρήγορη αντίδραση. Δεν προβλέπει μετάλλια. Στους πιο αναγνωρισμένους αθλητές του Ertel, δύο στους τρεις δεν είχαν τον Άρη σε τομέα-κλειδί. Η επιτυχία εξαρτάται από χιλιάδες άλλα πράγματα, και ο χάρτης δείχνει μόνο μια κλίση.

Τα όρια

Το μέγεθος του φαινομένου είναι μικρό. Η διαφορά ανάμεσα σε 22,2% και 32,3% είναι σαφής σε ομάδες χιλιάδων ανθρώπων, αλλά για ένα πρόσωπο σημαίνει ελάχιστα. Ο ίδιος ο Ertel δίνει χαμηλή στατιστική ισχύ για τις συγκρίσεις ανάμεσα σε μεμονωμένες βαθμίδες, γύρω στο 0,4. Το μέτρο των αναφορών έχει επίσης αδυναμίες, που ο Ertel καταγράφει αναλυτικά: οι πηγές ευνοούν ορισμένες χώρες και ορισμένα αθλήματα, και το ποδόσφαιρο και η ποδηλασία κυριαρχούν στο δείγμα.

Η μελέτη δεν εξηγεί πώς θα μπορούσε ένας πλανήτης να επηρεάσει τη γέννηση ενός αθλητή. Ο Ertel έγραψε ότι οι επιδράσεις αυτές αψηφούν τη φυσική ερμηνεία. Ο Douglas διαφωνεί και αναζητά εξήγηση στον Ήλιο και στη σύλληψη, αλλά αυτό είναι ξεχωριστό θέμα. Ας σημειωθεί επίσης ότι το Correlation είναι αστρολογικό περιοδικό και το αφιέρωμα είναι τιμητικό. Το εισαγωγικό κείμενο και η νεκρολογία γράφτηκαν από ανθρώπους που υποστήριξαν τον Ertel για δεκαετίες, και το τεύχος δεν περιέχει κριτική ανάλυση της μελέτης από την πλευρά όσων αμφισβητούν το φαινόμενο.

Ένα μάθημα μεθόδου

Η μεγαλύτερη αξία της μελέτης ίσως βρίσκεται στη μέθοδο. Ο Ertel διατύπωσε μια πρόβλεψη πιο απαιτητική από τον αρχικό ισχυρισμό, έφτιαξε μέτρο που κανείς δεν μπορούσε να επηρεάσει, έψαξε ο ίδιος για μεροληψία στα δεδομένα αυτών που υποστήριζε και τη βρήκε, και δημοσίευσε και τα δυσάρεστα. Αν η αστρολογία θέλει να κρατήσει κάτι από τη διαμάχη για τον Άρη, αυτό είναι ένα καλό σημείο εκκίνησης.

Συχνές ερωτήσεις

Τι είναι το φαινόμενο του Άρη;

Είναι το εύρημα του Michel Gauquelin ότι οι επιφανείς αθλητές γεννιούνται συχνότερα από το αναμενόμενο με τον Άρη μόλις ανατείλει ή μόλις περάσει το Μεσουράνημα. Οι θέσεις αυτές, οι λεγόμενοι τομείς-κλειδιά, αντιστοιχούν περίπου στον 12ο και τον 9ο οίκο. Από τύχη θα περιμέναμε εκεί περίπου το 22,2% των ανθρώπων.

Έχει επιβεβαιωθεί το φαινόμενο του Άρη στους αθλητές;

Η μελέτη του Suitbert Ertel το στήριξε με αυστηρότερο κριτήριο. Μέτρησε τη φήμη 4.391 αθλητών, με βοηθούς που δεν ήξεραν τη θέση του Άρη, και βρήκε ότι η συχνότητά του στους τομείς-κλειδιά ανέβαινε από 24,4% σε 32,3% όσο αυξανόταν η αναγνώριση (p < 0,005). Βρήκε όμως και ότι ο Gauquelin είχε επηρεαστεί στην επιλογή οριακών περιπτώσεων.

Δείχνει ο Άρης στον Ωροσκόπο ότι κάποιος θα γίνει πρωταθλητής;

Όχι. Ο Άρης κοντά στη γωνία περιγράφει μια ποιότητα, την ανάγκη για δράση και ανταγωνισμό, και δεν προβλέπει μετάλλια. Ακόμη και στους πιο αναγνωρισμένους αθλητές του Ertel, δύο στους τρεις δεν είχαν τον Άρη σε τομέα-κλειδί. Η διαφορά είναι σαφής σε ομάδες χιλιάδων ανθρώπων και πολύ μικρή για έναν μεμονωμένο χάρτη.

Πηγή: Suitbert Ertel, “Raising the Hurdle for the Athletes’ Mars Effect: Association Co-varies with Eminence”, Correlation, 31(2), 2018, σελ. 35–64 (αναδημοσίευση από Journal of Scientific Exploration, 2, 1988). Graham Douglas, “Eminence Grading Settles the Gauquelin Effect”, Correlation, 31(2), 2018, σελ. 16–20. Kenneth Irving, “Obituary: Suitbert Ertel 1932–2017”, Correlation, 31(2), 2018, σελ. 5–7.