Εξωστρέφεια, νευρωτισμός και τα τέσσερα στοιχεία

Συχνά ακούμε στη συμβουλευτική κάτι σαν «είμαι Λέων, αλλά είμαι ντροπαλός». Ο αστρολόγος ξέρει τι να απαντήσει: ο Ήλιος είναι ένα μόνο κομμάτι του χάρτη, και αν η Σελήνη και ο Ωροσκόπος βρίσκονται σε γήινα ζώδια, η εικόνα αλλάζει. Η απάντηση αυτή στηρίζεται σε μια παλιά ιδέα, ότι η κατανομή των πλανητών στα τέσσερα στοιχεία περιγράφει την ιδιοσυγκρασία. Το ερώτημα είναι αν η ιδέα αυτή συναντιέται με κάτι που μετρά και η ψυχολογία.

Ένα από τα πιο γνωστά ερωτηματολόγια προσωπικότητας του 20ού αιώνα, του Hans Eysenck, μετρά δύο διαστάσεις: την εξωστρέφεια και τον νευρωτισμό. Οι αστρολόγοι το είδαν από νωρίς ως πιθανή γέφυρα, και οι επικριτές της αστρολογίας ως ευκαιρία για έλεγχο. Η ιστορία που ακολουθεί δείχνει ότι τα ίδια δεδομένα μπορούν να διαβαστούν πολύ διαφορετικά, ανάλογα με το τι ακριβώς ρωτάμε.

Τέσσερα στοιχεία, δύο κλίμακες

Η διαίρεση των ζωδίων σε Φωτιά, Γη, Αέρα και Νερό είναι γνωστή τουλάχιστον από τον 2ο αιώνα μ.Χ., και στηρίζεται στις αντίθετες ποιότητες που περιέγραψε ο Αριστοτέλης: η Φωτιά αντιτίθεται στη Γη, ο Αέρας στο Νερό. Η σύγχρονη ψυχολογική αστρολογία, με βιβλία όπως του Stephen Arroyo (1975) και του Robert Hand (1981), έδωσε στα στοιχεία συγκεκριμένες λέξεις-κλειδιά: η Φωτιά ενθουσιώδης και δραστήρια, η Γη προσεκτική και συγκρατημένη, ο Αέρας κοινωνικός και ήρεμος στη σκέψη, το Νερό ευαίσθητο και ευάλωτο στις διαθέσεις.

Το ερωτηματολόγιο του Eysenck (EPI) έχει 57 ερωτήσεις. Η μία κλίμακα κινείται από τον εξωστρεφή, κοινωνικό και ζωηρό άνθρωπο στον εσωστρεφή, ήσυχο και επιφυλακτικό. Η άλλη από τον συναισθηματικά σταθερό στον ευμετάβλητο και ανήσυχο, που οι ψυχολόγοι ονομάζουν «νευρωτικό». Ο Eysenck είχε απλώσει γύρω από αυτές τις δύο κλίμακες 32 χαρακτηριστικά, από το «ομιλητικός» ως το «απαισιόδοξος».

Η μελέτη του Dean και η δεύτερη ανάγνωση

Ο Geoffrey Dean, ερευνητής με έδρα την Αυστραλία και από τους πιο γνωστούς επικριτές της αστρολογίας, συγκέντρωσε μεταξύ 1981 και 1986 στοιχεία γέννησης και απαντήσεις στο EPI από 1.198 ανθρώπους. Από αυτούς κράτησε τους 288 με τις πιο ακραίες βαθμολογίες και τους χώρισε σε οκτώ ομάδες των 36. Η υπόθεσή του ήταν ότι η Φωτιά αντιστοιχεί στον εξωστρεφή και νευρωτικό τύπο, ο Αέρας στον εξωστρεφή και σταθερό, η Γη στον εσωστρεφή και σταθερό και το Νερό στον εσωστρεφή και νευρωτικό. Μετά από εκτεταμένη ανάλυση με υπολογιστή κατέληξε ότι κανένας αστρολογικός παράγοντας δεν προβλέπει τις δύο διαστάσεις.

Το 2014 ο Dean έδωσε τα πρωτότυπα φύλλα του στον Robert Currey, αστρολόγο που σήμερα εκδίδει το Correlation. Ο Currey δημοσίευσε το 2017 μια νέα ανάλυση με δύο βασικές αλλαγές. Πρώτα, έλεγξε την αντιστοίχιση. Πήρε τα 32 χαρακτηριστικά του Eysenck και τα αναζήτησε στα βιβλία των Hand και Arroyo, που είχαν γραφτεί πριν από τη δημοσίευση του Dean. Βρήκε ότι οι λέξεις της Φωτιάς (ζωηρός, δραστήριος, αισιόδοξος, παρορμητικός) πέφτουν όλες στην εξωστρεφή πλευρά, οι λέξεις της Γης (σοβαρός, επιφυλακτικός, προσεκτικός, αξιόπιστος) όλες στην εσωστρεφή, οι λέξεις του Αέρα στην πλευρά της σταθερότητας, ενώ το Νερό σκορπίζεται και στα τέσσερα τεταρτημόρια. Η πρόβλεψη άλλαξε αναλόγως: Φωτιά προς εξωστρέφεια, Γη προς εσωστρέφεια, Αέρας προς σταθερότητα, Νερό χωρίς σαφή κατεύθυνση.

Η δεύτερη αλλαγή αφορούσε τους πλανήτες. Το 41% των ανθρώπων του δείγματος είχε γεννηθεί μεταξύ 1957 και 1961. Ο Δίας ήταν σε Ζυγό, Σκορπιό ή Τοξότη στο 46% των χαρτών, ενώ η τύχη θα έδινε 25%. Επειδή και η εξωστρέφεια και ο νευρωτισμός μειώνονται με την ηλικία, ο Δίας και οι πιο αργοί πλανήτες θα έφερναν μια ψεύτικη συσχέτιση που οφείλεται στη γενιά. Ο Currey τους άφησε έξω και κράτησε στο πρώτο του πείραμα τον Ήλιο, τη Σελήνη και τον Ωροσκόπο.

Τι βρέθηκε

Οι 108 έντονα εξωστρεφείς είχαν 99 από αυτούς τους τρεις παράγοντες σε ζώδια Φωτιάς. Οι 108 έντονα εσωστρεφείς είχαν 73. Στη Γη η εικόνα αντιστρέφεται: 68 θέσεις στους εξωστρεφείς, 95 στους εσωστρεφείς. Ο έλεγχος χι-τετράγωνο, που συγκρίνει τις παρατηρημένες συχνότητες με όσες θα περιμέναμε αν δεν υπήρχε καμία σχέση, έδωσε για τη σύγκριση Φωτιάς και Γης p = 0,004. Αυτό σημαίνει ότι μια απόκλιση τέτοιου μεγέθους θα εμφανιζόταν τυχαία περίπου τέσσερις φορές στις χίλιες.

Στην κλίμακα του νευρωτισμού ο Αέρας πήγε όπως προβλεπόταν: 85 θέσεις στους σταθερούς, 62 στους ευμετάβλητους. Η Γη έδειξε κάτι απρόσμενο: 95 θέσεις στους νευρωτικούς έναντι 70 στους σταθερούς. Ο Currey το εξηγεί από τον τρόπο που ο Eysenck κατατάσσει λέξεις όπως «σοβαρός», «απαισιόδοξος» και «ήσυχος» στην ανήσυχη πλευρά της κλίμακας. Η σύγκριση Αέρα και Γης έδωσε p = 0,007. Το Νερό έμεινε κοντά στη μέση και στις δύο κλίμακες, όπως αναμενόταν από το σκόρπισμα των λέξεών του.

Σε ένα δεύτερο πείραμα, πιο κοντά στον τρόπο που δουλεύει ένας αστρολόγος, ο Currey βαθμολόγησε κάθε χάρτη (5 μονάδες για Ήλιο, Σελήνη και Ωροσκόπο, 3 για Ερμή, Αφροδίτη και Άρη) και σημείωσε το ισχυρότερο και το ασθενέστερο στοιχείο. Όταν η Φωτιά ήταν το ασθενέστερο στοιχείο του χάρτη, ο άνθρωπος βρισκόταν πολύ συχνότερα στις εσωστρεφείς ομάδες, και όταν ήταν η Γη, στις εξωστρεφείς. Ο έλεγχος για τα ασθενέστερα στοιχεία έδωσε p = 0,004. Βρήκε επίσης ότι ο Ήλιος των ανθρώπων αυτών ήταν σε αρσενικό ζώδιο για τους εξωστρεφείς και σε θηλυκό για τους εσωστρεφείς σε 122 από τις 216 περιπτώσεις (p = 0,033).

Ένα χρόνο αργότερα ο Φινλανδός ερευνητής Kyösti Tarvainen προσέγγισε το ίδιο ερώτημα από άλλο δρόμο, χωρίς καθόλου ερωτηματολόγια. Πήρε τα στοιχεία γέννησης διάσημων επαγγελματιών από τη συλλογή των Michel και Françoise Gauquelin και τα χώρισε σε επαγγέλματα που θεωρούνται εξωστρεφή (ηθοποιοί, πολιτικοί, δημοσιογράφοι, αθλητές, πρωτοπόροι αεροπόροι, μουσικοί, αγωνιστές της απελευθέρωσης, 7.482 άνθρωποι) και εσωστρεφή (επιστήμονες, γιατροί, ζωγράφοι, συγγραφείς, 6.470 άνθρωποι). Οι πρώτοι είχαν λίγο περισσότερους πλανήτες στα αρσενικά ζώδια από όσο έδιναν οι ομάδες ελέγχου, και οι δεύτεροι λίγο λιγότερους. Η διαφορά ήταν μόλις 0,5%, με p = 0,02. Ο Ωροσκόπος μόνος του έδωσε 1,6%, ενώ ο Ήλιος μόνος του δεν έφτασε σε στατιστική σημαντικότητα. Όταν Ήλιος, Σελήνη και Ωροσκόπος βρίσκονταν όλοι στην ίδια πολικότητα, η απόκλιση ανέβηκε στο 3,9% (p = 0,003).

Στη συμβουλευτική

Ας πάρουμε έναν υποθετικό χάρτη: Ήλιος στον Λέοντα, Σελήνη στον Αιγόκερω, Ωροσκόπος στην Παρθένο, Ερμής και Αφροδίτη επίσης στην Παρθένο. Η Φωτιά υπάρχει μόνο στον Ήλιο, ενώ η Γη κυριαρχεί. Τα ευρήματα του Currey και του Tarvainen συμφωνούν με αυτό που οι περισσότεροι αστρολόγοι κάνουμε ήδη: ζυγίζουμε τα στοιχεία στο σύνολο του χάρτη και δίνουμε ιδιαίτερο βάρος στον Ωροσκόπο, αντί να βγάζουμε συμπεράσματα από το ζώδιο του Ήλιου. Ο ντροπαλός Λέων δεν είναι αντίφαση.

Δύο λεπτομέρειες χρειάζονται προσοχή. Η σύνδεση της Γης με τη νευρωτική πλευρά της κλίμακας δεν σημαίνει ότι οι γήινοι χάρτες ανήκουν σε ανήσυχους ανθρώπους. Σημαίνει ότι η σοβαρότητα και η επιφύλαξη, που ο Eysenck κατέταξε εκεί, συνδέονται με τη Γη. Και το Νερό δεν φαίνεται σε αυτά τα δεδομένα επειδή οι δύο κλίμακες απλώς δεν μετρούν αυτό που εμείς λέμε υδάτινη ευαισθησία. Η απουσία αποτελέσματος για το Νερό λέει περισσότερα για το εργαλείο παρά για το στοιχείο.

Γιατί χρειάζεται συγκράτηση

Οι αριθμοί αυτοί προέρχονται από ένα μόνο σύνολο δεδομένων, μικρό και ιδιαίτερο: ακραίες προσωπικότητες, κατά 58% φοιτητές, κατά 85% γεννημένοι στο νότιο ημισφαίριο. Η ανάλυση έγινε τρεις δεκαετίες μετά τη συλλογή, από έναν ερευνητή που είχε ήδη δει τι δεν βρήκε ο Dean. Οι λέξεις-κλειδιά προέρχονται από βιβλία που γράφτηκαν νωρίτερα, όμως αρκετές αποφάσεις πάρθηκαν από τον ίδιο τον αναλυτή: ποιοι πλανήτες μένουν, ότι συγκρίνονται δύο στοιχεία αντί για τέσσερα. Όταν ελέγχονται και τα τέσσερα στοιχεία μαζί, τα αποτελέσματα είναι ασθενέστερα: p = 0,034 για την εξωστρέφεια και p = 0,053 για τον νευρωτισμό, το δεύτερο ακριβώς στο όριο. Οι Dean και οι συνεργάτες του, σε μεταγενέστερο βιβλίο, αμφισβήτησαν την αντιστοίχιση λέξεων και απέδωσαν το αποτέλεσμα στο ότι οι άνθρωποι ξέρουν τι «πρέπει» να είναι το ζώδιό τους, ένα ζήτημα που ο Currey εξέτασε σε νεότερη εργασία.

Η μελέτη του Tarvainen βασίζεται σε άλλα δεδομένα και άλλη μέθοδο, και γι’ αυτό έχει αξία δίπλα στην άλλη. Τα δικά της όρια είναι διαφορετικά. Το ότι οι ηθοποιοί ή οι γιατροί είναι κατά μέσο όρο εξωστρεφείς ή εσωστρεφείς είναι υπόθεση από οδηγούς επαγγελματικού προσανατολισμού, όχι μέτρηση. Οι ηθοποιοί, μάλιστα, κινήθηκαν αντίθετα από την πρόβλεψη. Και η απόκλιση του 0,5% είναι πολύ μικρή για να διακριθεί σε έναν μεμονωμένο χάρτη. Χωρίς ώρα γέννησης, δηλαδή χωρίς Ωροσκόπο και με αβέβαιη Σελήνη, το αποτέλεσμα του Tarvainen έπαψε να είναι σημαντικό (p = 0,20). Ο ίδιος ο Currey κλείνει την εργασία του ζητώντας επανάληψη με ανεξάρτητο δείγμα ανθρώπων με ακραίες βαθμολογίες, και αυτή ακόμη δεν έχει γίνει.

Τι κρατάμε

Η ίδια βάση δεδομένων που για χρόνια παρουσιαζόταν ως απόδειξη ότι τα στοιχεία δεν σχετίζονται με την προσωπικότητα δείχνει, με προσεκτικότερη αντιστοίχιση, μια μέτρια σχέση Φωτιάς με την εξωστρέφεια και Γης με την εσωστρέφεια. Μια άλλη μελέτη, με διαφορετικά δεδομένα, βρίσκει ότι η πολικότητα των ζωδίων και ιδιαίτερα ο Ωροσκόπος ακολουθούν την ίδια γραμμή. Κανένα από τα δύο δεν αρκεί για να κρίνουμε έναν άνθρωπο από τον χάρτη του. Αρκούν για να εξετάζουμε την ισορροπία των στοιχείων με λίγο περισσότερη εμπιστοσύνη και να περιμένουμε την επόμενη ανεξάρτητη μέτρηση.

Πηγή: Robert Currey, “Can Extraversion [E] and Neuroticism [N] as defined by Eysenck match the Four Astrological Elements?”, Correlation, 31(1), 2017, σελ. 5–33. Kyösti Tarvainen, “On the astrological polarity in extravert and introvert groups”, Correlation, 32(1), 2018, σελ. 33–46. Robert Currey, “Refuting False Self-Attribution through Empirical Analysis of the Astrological Elements in Personality Assessments”, Correlation, 35(2), 2023, σελ. 53–61.