
Τι είναι η ιερή γεωμετρία: ιστορία, μύθοι και σχέση με την αστρολογία
Με λίγα λόγια
Ιερή γεωμετρία λέγεται η μελέτη των σχημάτων και των αναλογιών στα οποία διάφοροι πολιτισμοί, από την αρχαία Αίγυπτο ως σήμερα, έδωσαν συμβολικό ή θρησκευτικό νόημα: ο κύκλος, το ισόπλευρο τρίγωνο, το πεντάγωνο, η χρυσή τομή, τα πέντε κανονικά στερεά. Τα σχήματα και οι κατασκευές τους είναι αρχαία μαθηματικά, ενώ ο όρος «ιερή γεωμετρία» με τη σημερινή του χρήση διαδόθηκε τον 20ό αιώνα. Για να τη μελετήσετε σοβαρά χρειάζεται να ξεχωρίζετε τρία πράγματα: τι μετριέται, τι πίστευαν οι αρχαίοι και τι υποστηρίζεται σήμερα χωρίς απόδειξη. Η αστρολογία τη συναντά σε κάθε χάρτη, γιατί ο ζωδιακός είναι κύκλος χωρισμένος σε δώδεκα και οι όψεις είναι διαιρέσεις του ίδιου κύκλου.
Αν ψάξετε τη φράση «ιερή γεωμετρία» στο διαδίκτυο, θα βρείτε μαζί Ευκλείδη, γοτθικούς ναούς, κοσμήματα με εξάγωνα, θεραπείες με κρυστάλλους και διαγράμματα που υπόσχονται να εξηγήσουν τα πάντα. Το μείγμα αυτό μπερδεύει. Κάποια από αυτά είναι αποδεδειγμένα θεωρήματα, κάποια είναι θρησκευτικές ιδέες με ιστορία δύο ή τριών χιλιάδων ετών, και κάποια είναι εφευρέσεις των τελευταίων δεκαετιών. Το άρθρο αυτό βάζει μια σειρά: τι εννοούμε με τον όρο, από πού έρχεται, πώς χωρίζουμε το βέβαιο από το πιθανό, και πού συναντά τη δουλειά του αστρολόγου.
Ένας ορισμός χωρίς υπερβολές
Η γεωμετρία ξεκίνησε ως πρακτική τέχνη: μέτρηση χωραφιών, χάραξη θεμελίων, προσανατολισμός ναών. Σε πολλούς πολιτισμούς όμως τα ίδια σχήματα που έλυναν πρακτικά προβλήματα θεωρήθηκαν και εικόνες μιας τάξης του κόσμου. Ο κύκλος, χωρίς αρχή και τέλος, έγινε σύμβολο του ουράνιου και του θείου. Το τετράγωνο, με τις τέσσερις πλευρές και τις τέσσερις γωνίες, συνδέθηκε με τη γη και τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα. Ιερή γεωμετρία είναι αυτή η διπλή ανάγνωση: η ίδια κατασκευή με διαβήτη και κανόνα διαβάζεται και ως μαθηματικό αντικείμενο και ως σύμβολο.
Ο ορισμός αυτός έχει ένα όριο που αξίζει να το κρατήσετε από την αρχή. Ένα σχήμα δεν γίνεται ιερό επειδή είναι ωραίο ή συμμετρικό. Γίνεται ιερό όταν μια κοινότητα το χρησιμοποιεί σε τελετή, σε ναό, σε κείμενο θεολογίας ή φιλοσοφίας. Γι’ αυτό η ιστορία του είναι πάντα και ιστορία ανθρώπων και πηγών, πέρα από τους αριθμούς.
Από την Αίγυπτο στους Πυθαγορείους
Ο Ηρόδοτος, στο δεύτερο βιβλίο των Ιστοριών του, γράφει ότι η γεωμετρία γεννήθηκε στην Αίγυπτο, όταν μετά τις πλημμύρες του Νείλου έπρεπε να ξαναμετρηθούν τα κτήματα, και ότι από εκεί πέρασε στην Ελλάδα. Η εικόνα αυτή είναι απλουστευμένη, έχει όμως βάση. Ο πάπυρος Ριντ, αντίγραφο του γραφέα Αχμές από τον 16ο αιώνα π.Χ., περιέχει προβλήματα με εμβαδά, όγκους σιταποθηκών και κλίσεις πυραμίδων. Υπολογίζει το εμβαδόν του κύκλου με ένα τετράγωνο που έχει πλευρά τα 8/9 της διαμέτρου, κάτι που αντιστοιχεί σε τιμή του π περίπου 3,16. Οι Έλληνες ονόμαζαν «αρπεδονάπτες», δηλαδή τεντωτές σχοινιών, τους Αιγύπτιους που χάραζαν ευθείες και ορθές γωνίες στο έδαφος.
Με τον Πυθαγόρα από τη Σάμο, τον 6ο αιώνα π.Χ., αλλάζει ο τόνος. Ο Πυθαγόρας εγκαταστάθηκε στον Κρότωνα της νότιας Ιταλίας και ίδρυσε μια κοινότητα που ήταν συγχρόνως φιλοσοφική σχολή και θρησκευτική αδελφότητα. Από τον ίδιο δεν σώζεται κανένα γραπτό. Όσα ξέρουμε έρχονται από τον Αριστοτέλη και από πολύ μεταγενέστερους συγγραφείς, όπως ο Πορφύριος και ο Ιάμβλιχος. Κατά τον Αριστοτέλη, οι Πυθαγόρειοι θεωρούσαν ότι τα όντα είναι, με κάποιον τρόπο, αριθμοί. Η ανακάλυψη ότι τα βασικά μουσικά διαστήματα αντιστοιχούν σε απλούς λόγους μηκών χορδής (2:1, 3:2, 4:3) τους έπεισε ότι ο αριθμός και η μορφή κρατούν μαζί τον κόσμο.
Πλάτων, Ευκλείδης και η συνέχεια
Στον Τίμαιο, γύρω στο 360 π.Χ., ο Πλάτων περιγράφει τη δημιουργία του κόσμου με γεωμετρικούς όρους. Ο δημιουργός πλάθει τη φωτιά, τον αέρα, το νερό και τη γη από κανονικά στερεά, και αυτά από δύο είδη ορθογώνιων τριγώνων. Λίγο αργότερα, γύρω στο 300 π.Χ., ο Ευκλείδης στην Αλεξάνδρεια γράφει τα Στοιχεία, δεκατρία βιβλία που ξεκινούν από την κατασκευή ενός ισόπλευρου τριγώνου και τελειώνουν με την απόδειξη ότι υπάρχουν μόνο πέντε κανονικά στερεά. Η γνωστή επιγραφή της Ακαδημίας «ἀγεωμέτρητος μηδεὶς εἰσίτω» μαρτυρείται μόνο σε συγγραφείς της ύστερης αρχαιότητας, πολλούς αιώνες μετά τον Πλάτωνα. Μάλλον είναι θρύλος, που ωστόσο λέει σωστά πόσο σοβαρά έπαιρνε ο Πλάτων τη γεωμετρία.
Η γραμμή συνεχίζεται στον Βιτρούβιο, τον Ρωμαίο αρχιτέκτονα του 1ου αιώνα π.Χ., που ζητούσε από τα κτήρια τις αναλογίες του ανθρώπινου σώματος. Συνεχίζεται στους μαστόρους των μεσαιωνικών καθεδρικών, που χάραζαν κατόψεις με διαβήτη και σχοινί, και στον Λούκα Πατσιόλι, που το 1509 τύπωσε το «De divina proportione» με σχέδια στερεών από τον Λεονάρντο ντα Βίντσι. Ο Κέπλερ, το 1596, προσπάθησε να εξηγήσει τις αποστάσεις των πλανητών με τα πλατωνικά στερεά. Τον 19ο αιώνα ο Γερμανός Άντολφ Τσάιζινγκ έκανε τη χρυσή τομή καθολικό νόμο της ομορφιάς, και τον 20ό ο Ρουμάνος Μάτιλα Γκίκα και αργότερα ο Ρόμπερτ Λόουλορ έδωσαν στο θέμα τη μορφή που ξέρει σήμερα το ευρύ κοινό. Από τη δεκαετία του 1980 το κίνημα της Νέας Εποχής πρόσθεσε δικά του σύμβολα και δικές του υποσχέσεις.
Τρία επίπεδα: τι μετριέται, τι πιστευόταν, τι εικάζεται
Αυτή η διάκριση είναι το πιο χρήσιμο εργαλείο που μπορείτε να πάρετε μαζί σας. Στο πρώτο επίπεδο βρίσκονται όσα αποδεικνύονται ή μετριούνται. Ότι η διαγώνιος του κανονικού πενταγώνου προς την πλευρά του δίνει τον χρυσό λόγο, περίπου 1,618. Ότι κανονικά στερεά υπάρχουν μόνο πέντε. Ότι η Αφροδίτη επιστρέφει σχεδόν στο ίδιο σημείο του ζωδιακού κάθε οκτώ χρόνια, μετά από πέντε συνοδικούς κύκλους των περίπου 584 ημερών. Αυτά ισχύουν όποια φιλοσοφία κι αν έχετε.
Στο δεύτερο επίπεδο βρίσκονται όσα πίστευαν οι αρχαίοι και οι μεσαιωνικοί στοχαστές. Ότι τα στοιχεία της φύσης είναι στερεά του Πλάτωνα. Ότι οι πλανήτες ηχούν σε αρμονία. Ότι ο ναός πρέπει να αναπαράγει τις αναλογίες του σύμπαντος. Τις ιδέες αυτές τις μελετάμε ως ιστορία της σκέψης και τις διαβάζουμε ως σύμβολα με τη δική τους λογική, χωρίς να τις βαθμολογούμε με τα μέτρα της σημερινής φυσικής.
Στο τρίτο επίπεδο βρίσκονται οι νεότερες εικασίες: ότι ο Παρθενώνας σχεδιάστηκε με τη χρυσή τομή, ότι το κέλυφος του ναυτίλου είναι χρυσή σπείρα, ότι το «Λουλούδι της Ζωής» χαράχτηκε στην Άβυδο από τους αρχαίους Αιγυπτίους, ότι κάποια σχήματα θεραπεύουν μέσω «κβαντικής» ενέργειας. Κανένας δεν χρειάζεται να γελάσει με αυτά. Χρειάζεται όμως να ξέρει ότι οι μετρήσεις και οι χρονολογήσεις δεν τα στηρίζουν, ή τα στηρίζουν πολύ λιγότερο από όσο λέγεται. Σε όλη τη σειρά αυτών των άρθρων κάθε ισχυρισμός θα δηλώνει σε ποιο επίπεδο ανήκει.
Πού συναντά την αστρολογία
Ο αστρολογικός χάρτης είναι, πριν από οτιδήποτε άλλο, ένα γεωμετρικό σχήμα. Ο ζωδιακός είναι κύκλος 360 μοιρών χωρισμένος σε δώδεκα τομείς των 30 μοιρών. Οι όψεις που περιγράφει ο Πτολεμαίος στην Τετράβιβλο προκύπτουν από απλές διαιρέσεις του: η αντίθεση από τη διαίρεση με το δύο (180°), το τρίγωνο με το τρία (120°), το τετράγωνο με το τέσσερα (90°) και το εξάγωνο με το έξι (60°). Αν ενώσετε τα σημεία κάθε διαίρεσης, παίρνετε τα κανονικά πολύγωνα που δίνουν στις όψεις τα ονόματά τους. Μπορείτε να δείτε πώς διαβάζονται στην πράξη στον οδηγό για τις αστρολογικές όψεις.
Η σύνδεση πάει και πιο βαθιά. Οι συνοδικοί κύκλοι, δηλαδή ο χρόνος ανάμεσα σε δύο διαδοχικές συνόδους δύο πλανητών, σχηματίζουν στον ζωδιακό επαναλαμβανόμενα σχήματα. Οι συνοδοί του Δία και του Κρόνου, κάθε 20 περίπου χρόνια, σχεδιάζουν ένα τρίγωνο που γυρίζει αργά. Ο Κέπλερ πρότεινε νέες όψεις από το πεντάγωνο και άλλα πολύγωνα, και τον 20ό αιώνα ο Τζον Άντι ανέπτυξε τη θεωρία των αρμονικών, όπου κάθε διαίρεση του κύκλου έχει δικό της νόημα. Όσοι όροι σάς είναι άγνωστοι εξηγούνται στο λεξικό αστρολογικών όρων.
Τι περιλαμβάνει μια σοβαρή μελέτη
Ένας πλήρης κύκλος σπουδών στην ιερή γεωμετρία ξεκινά από τα θεμέλια: τις κατασκευές με διαβήτη και κανόνα, τους αριθμούς των Πυθαγορείων, τη χρυσή τομή και τα κανονικά στερεά. Περνά μετά στο σύμπαν και στο ηλιακό σύστημα, όπου οι αναλογίες των τροχιών, οι συνοδικοί κύκλοι και η αρμονία των σφαιρών συναντούν την αστρονομία και την αστρολογία. Ακολουθεί η αρχιτεκτονική, από τον Παρθενώνα και την Αγία Σοφία ως τους γοτθικούς καθεδρικούς και τα ισλαμικά μοτίβα. Η φυσική έρχεται με τις στάσιμες ταλαντώσεις, τη συμμετρία και τους κρυστάλλους, και η κβαντική φυσική με τα τροχιακά των ατόμων και τα μόρια που έχουν σχήμα πολυέδρου. Τελευταία μένει η μεταφυσική, όπου τα σύμβολα διαβάζονται ως σύμβολα, από τα μάνταλα ως τον Ερμητισμό, με σεβασμό και χωρίς να παρουσιάζονται ως αποδείξεις.
Για όποιον σπουδάζει αστρολογία, το όφελος είναι συγκεκριμένο. Καταλαβαίνει γιατί οι όψεις είναι αυτές που είναι, διαβάζει τους αρχαίους συγγραφείς με τα δικά τους μέτρα και μπορεί να απαντήσει με ακρίβεια όταν κάποιος τον ρωτήσει τι από όλα αυτά ισχύει. Αν θέλετε να δείτε ποια θέση έχει αυτό το αντικείμενο μέσα σε ευρύτερες σπουδές, ρίξτε μια ματιά στη Σχολή Αστρολογίας του Ινστιτούτου.
Ετήσιος κύκλος Ιερής Γεωμετρίας
Το Ινστιτούτο Αστρολογίας οργανώνει έναν ετήσιο κύκλο που διατρέχει όλα τα πεδία του άρθρου, από τις πρώτες κατασκευές με τον διαβήτη ως τη μεταφυσική των συμβόλων. Σε κάθε θέμα ξεχωρίζουμε τι μετριέται, τι πίστευαν οι αρχαίοι και τι είναι νεότερη εικασία, και δείχνουμε πώς δένει με τον αστρολογικό χάρτη.
Συχνές ερωτήσεις
Τι είναι η ιερή γεωμετρία με απλά λόγια;
Είναι η μελέτη σχημάτων και αναλογιών, όπως ο κύκλος, το τρίγωνο, το πεντάγωνο και η χρυσή τομή, στα οποία πολιτισμοί από την αρχαία Αίγυπτο ως σήμερα έδωσαν συμβολικό ή θρησκευτικό νόημα. Η ίδια κατασκευή διαβάζεται και ως μαθηματικό αντικείμενο και ως σύμβολο.
Είναι επιστήμη η ιερή γεωμετρία;
Ένα μέρος της είναι καθαρά μαθηματικά, όπως οι κατασκευές του Ευκλείδη και η απόδειξη ότι υπάρχουν μόνο πέντε κανονικά στερεά. Ένα άλλο μέρος είναι ιστορία των ιδεών, δηλαδή όσα πίστευαν οι αρχαίοι. Ένα τρίτο μέρος είναι νεότερες εικασίες που οι μετρήσεις δεν στηρίζουν. Η σοβαρή μελέτη τα ξεχωρίζει.
Από πού ξεκινά η ιστορία της ιερής γεωμετρίας;
Από την πρακτική γεωμετρία της Αιγύπτου και της Μεσοποταμίας, και ως φιλοσοφία από τους Πυθαγορείους τον 6ο αιώνα π.Χ. Ακολουθούν ο Τίμαιος του Πλάτωνα, τα Στοιχεία του Ευκλείδη, ο Βιτρούβιος, οι μεσαιωνικοί μάστορες, ο Κέπλερ και οι συγγραφείς του 20ού αιώνα.
Τι σχέση έχει η ιερή γεωμετρία με την αστρολογία;
Ο ζωδιακός είναι κύκλος χωρισμένος σε δώδεκα, και οι όψεις προκύπτουν από διαιρέσεις του κύκλου: αντίθεση με το δύο, τρίγωνο με το τρία, τετράγωνο με το τέσσερα, εξάγωνο με το έξι. Οι συνοδικοί κύκλοι των πλανητών σχηματίζουν επίσης γεωμετρικά σχήματα στον ζωδιακό.
Ισχύει ότι ο Παρθενώνας χτίστηκε με τη χρυσή τομή;
Δεν υπάρχει αρχαία πηγή ή μέτρηση που να το αποδεικνύει. Ο ισχυρισμός διαδόθηκε τον 19ο και τον 20ό αιώνα, και οι αριθμοί που δίνει αλλάζουν ανάλογα με το ποια σημεία του κτηρίου επιλέγει κανείς να μετρήσει.



